Kanuni Sultan Süleyman, tam 460 yıl önce bugün, 6 Eylül’ü 7 Eylül’e bağlayan gece, Zigetvar Seferi sırasında otağında rahmet-i rahmana kavuştu. Kırk altı yıl süren saltanatı, Osmanlı tarihinin “Altın Çağı” olarak kabul edildi. Hatta devlet düzeninin bozulduğu zamanlarda Osmanlı nasihatname müellifleri sık sık Kanuni dönemindeki parlak yıllara dönme idealini dile getiriyordu. Peki, 1494’te Trabzon’da dünyaya gelen Şehzade Süleyman nasıl tahta çıktı ve zamanla bütün dünyaya kudretini kabul ettiren büyük Kanuni’ye dönüştü? Onu Avrupa’nın gözünde “Muhteşem” (The Magnificent) Osmanlı hafızasında ise “Kanuni” yapan neydi? Onun döneminde hukuk, devlet teşkilatı, mimari ve kültür nasıl gelişti? Gelin, vefatının 460. yıl dönümünde bu büyük padişahın hayatına ve adını verdiği çağa daha yakından bakalım.

Kanuni’nin çağında dünyanın manzarası

On altıncı yüzyılın ilk çeyreği, hem Doğu’da hem de Batı’da büyük değişimlerin yaşandığı bir dönemdi. Batı Avrupa’da feodal düzen çözülmeye başlamış, Rönesans düşüncesi yayılmış, sömürgeciliğin başlangıcını teşkil eden coğrafi keşifler ise yüzyıllardır kullanılan ticaret yollarını ve ekonomik dengeleri sarsmıştı. Doğu’da ise Safeviler, Memlükler ve Osmanlı arasındaki güç dengesi hızla değişiyordu. İşte Osmanlı tahtında bulunan Yavuz Sultan Selim, böylesine hareketli bir dünyada geçen sekiz yıllık kısa fakat son derece yoğun saltanatı boyunca devletin sınırlarını Doğu ve Güney yönünde iki buçuk kattan fazla genişleterek büyük bir coğrafyaya hükmeder hale geldi. Suriye, Mısır ve Hicaz’ın Osmanlı hâkimiyetine girmesi ve hilafet makamının Osmanlılara intikaliyle birlikte devlet, İslam dünyasının en güçlü siyasi merkezi konumuna yükseldi.

Yavuz Sultan Selim’in 21’i 22 Eylül 1520’ye bağlayan gece Çorlu yakınlarında ağır bir çıban sebebiyle beklenmedik şekilde vefat etmesi, böylesine genişlemiş bir devlet için ciddi bir iktidar boşluğu doğurabilirdi. Muhtemel bir askerî kargaşayı önlemek için padişahın ölümü bir süre gizlendi ve Manisa’da sancakbeyi bulunan yirmi beş yaşındaki Şehzade Süleyman’a süratle haber gönderildi. Tahtın tek erkek varisi olması, daha önceki Osmanlı veraset mücadelelerinin aksine geçişin büyük bir çatışma yaşanmadan gerçekleşmesini sağladı. İstanbul’a ulaşan Şehzade Süleyman, 30 Eylül 1520’de tahta çıktı. Böylece Osmanlı tarihinin en uzun ve en parlak saltanatlarından biri başlamış oluyordu.

Trabzon’dan Osmanlı tahtına

Şehzade Süleyman’ın çocukluk ve gençlik yılları, ileride üstleneceği büyük sorumluluğa hazırlanarak geçti. 6 Kasım 1494’te, babası Selim’in sancakbeyi olarak bulunduğu Trabzon’da dünyaya geldi. Annesi Hafsa Sultan’ın yanında büyüyen Süleyman, çocukluk yıllarını burada geçirdi. Sütkardeşi Yahya Efendi ile birlikte yetişirken bir yandan dönemin şehzadelerine verilen dinî ve ilmî tahsili aldı, diğer yandan sanat ve zanaatla ilgilendi.

İlk ciddi idare tecrübesini 1509’da sancakbeyi olarak gönderildiği Kefe’de kazandı. Karadeniz’in önemli limanlarından biri olan Kefe, Kırım Hanlığı ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler bakımından da stratejik bir merkezdi. Genç şehzade böylece daha tahta çıkmadan hem taşra idaresini hem de bölgenin siyasi meselelerini yakından görme fırsatı buldu. 1513’te Saruhan, yani Manisa Sancakbeyliği’ne getirildiğinde artık tahtın en güçlü adayıydı. Babası Yavuz Sultan Selim’in Doğu ve Mısır seferleri sırasında zaman zaman Edirne ve İstanbul’da onun adına devlet işlerini yürütmesi de Süleyman için önemli bir tecrübe oldu. 1520’de tahta çıktığında, karşısında ilk kez gördüğü bir devlet mekanizması yoktu. Yıllardır içinde bulunduğu ve işleyişini yakından tanıdığı büyük bir imparatorluk vardı.

Adaletle başlayan saltanat

Sultan Süleyman’ın saltanatının ilk yıllarında adalet vurgusu özellikle dikkat çekiyordu. Yavuz döneminde güvenlik gerekçesiyle Tebriz ve Kahire’den İstanbul’a getirilen âlimlerin, zanaatkârların ve tüccarların memleketlerine dönmelerine izin vermiş ve Şah İsmail’le mücadele sırasında uygulanan ipek ticareti yasağını kaldırmıştı. Bu yasak sebebiyle mallarına el konulan tüccarların zararlarının hazineden karşılanmasını sağlandı. Yeni padişah, halka zulmettiği ve görevini kötüye kullandığı düşünülen yöneticilere karşı da sert davrandı. Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri, hakkında çok sayıda şikâyet bulunan Gelibolu Sancakbeyi ve Kaptanıderya “Kanlı” Cafer Bey’in görevden alınarak idam edilmesiydi.

Bu dönemde devlet idaresinin en güçlü isimlerinden biri, Sultan Süleyman’ın has odabaşılıktan sadrazamlığa yükselttiği Pargalı İbrahim Paşa’ydı. Sarayda yetişen ve birkaç dil bilen İbrahim Paşa, padişahın en yakınındaki isimlerden biri hâline geldi. 1524’te Muhsine Hatun ile evlenmesi ve ardından Mısır’da yürüttüğü düzenlemelerde gösterdiği başarı, nüfuzunu daha da artırdı. Zamanla yetkilerinin genişlemesi ve devlet yönetiminde olağanüstü bir güç kazanması ise onun konumunu giderek daha hassas hale getirdi. Padişahla arasındaki yakınlığın sağladığı güvenle sınırlarını zorlaması ise nihayet 1536’da idamıyla sonuçlanan sürecin başlıca sebeplerinden biri oldu.

Batı’ya yapılan seferler

Kanuni döneminde Osmanlı askerî gücünün asıl yönü Batı’ya, özellikle de Orta Avrupa’ya çevrildi. Saltanatın hemen başında Belgrad’ın 1521’de, Rodos’un ise 1522’de fethedilmesi, genç padişahın askerî alandaki ilk büyük başarıları oldu. Belgrad’ın alınması Orta Avrupa’ya uzanan yolu açarken, Rodos’un fethi Doğu Akdeniz’de Osmanlı hâkimiyetini güçlendirdi. Kanuni Sultan Süleyman bu fetihlerle daha saltanatının ilk yıllarında hem Balkanlar’da hem de Akdeniz’de Osmanlıların önündeki iki önemli engeli ortadan kaldırmıştı.

Fakat Batı’ya doğru ilerleyiş, Osmanlı Devleti’ni Avrupa’nın en güçlü hükümdarlarından Kutsal Roma İmparatoru V. Karl, yani Şarlken ve Habsburglarla karşı karşıya getirdi. Şarlken’in Avrupa üzerinde geniş bir hâkimiyet kurma çabası, Osmanlı siyasetinin de Avrupa’daki Habsburg karşıtlarıyla yakınlaşmasına yol açtı. Fransa Kralı I. François ile kurulan ilişkiler bunun en önemli örneğiydi. Fransa’ya tanınan kapitülasyonlarla iki devlet arasındaki iktisadi ve siyasi bağlar güçlendirilirken, Almanya’da yayılan Protestanlık da Habsburgların Avrupa’yı tek bir siyasi ve dinî çatı altında toplamasını zorlaştıran önemli bir gelişme olarak Osmanlılar tarafından yakından takip edildi.

Batı’daki mücadelenin en büyük dönüm noktalarından biri ise 29 Ağustos 1526’daki Mohaç Meydan Muharebesi oldu. Macar ordusunun kısa sürede ağır bir yenilgiye uğratılmasıyla Macar Krallığı’nın siyasi düzeni çöktü ve bölge Osmanlı-Habsburg mücadelesinin başlıca sahalarından biri hâline geldi. 1529’daki Birinci Viyana Kuşatması ve 1532’deki Alaman Seferi kesin bir sonuç getirmese de Osmanlı ordusunun Orta Avrupa’nın içlerine kadar ulaşabildiğini göstermesi açısından büyük meydan okumalardı. Nihayet 1541’de Budin’in doğrudan Osmanlı idaresine alınmasıyla Macaristan’ın önemli bir bölümü kalıcı biçimde Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Bağdat’tan Süleymaniye’ye

Osmanlı orduları Batı’da Habsburglarla mücadele ederken, Doğu’da Safevilerle rekabet de devam ediyordu. Safevilerin özellikle Doğu Anadolu üzerindeki nüfuz arayışları ve iki devlet arasındaki siyasî-dinî mücadele, Sultan Süleyman’ı birkaç kez İran üzerine sefere çıkardı. Bunların ilki olan 1534-1536 Irakeyn Seferi sırasında Tebriz’e girildi, ardından Bağdat alınarak Osmanlı hâkimiyetine katıldı. Böylece Irak’ın büyük bölümü Osmanlı idaresine girerken Basra Körfezi’ne uzanan önemli bir hat da kontrol altına alınmış oluyordu.

Sultan Süleyman, Bağdat’ta bulunduğu sırada şehrin İslamî mirasına da özel önem verdi. İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe’nin türbesi ve çevresini tamir ettirdi ve Kadirîliğin piri Şeyh Abdülkadir Geylânî’nin makamı için de kapsamlı bir imar faaliyeti başlattı. Safevilerle mücadele 1548 ve 1553-1555 seferleriyle devam etti. 1555’te imzalanan Amasya Antlaşması ile iki devlet arasındaki uzun savaş dönemine ara verildi, hâkimiyet sahaları büyük ölçüde belirlendi ve Osmanlı-Safevi ilişkilerinde yaklaşık yirmi yıl sürecek bir barış dönemi başladı.

Kültürel alanda Kanuni damgası

Sultan Süleyman’ın uzun saltanatı, Osmanlı Devleti’nin hukuk, edebiyat ve mimaride de klasik biçimini kazandığı bir dönem olmuştur. “Kanuni” unvanının yaygınlaşması daha sonraki yüzyıllara rastlasa da Sultan Süleyman’ın kanun koyucu ve düzenleyici yönü kendi devrinde oldukça belirgindi. Özellikle Şeyhülislam Ebussuud Efendi ile birlikte yürütülen çalışmalar sayesinde padişahın çıkardığı kanunlar ile şer‘î hukuk arasındaki uyum güçlendirildi; vergi, arazi ve taşra idaresine ilişkin birçok mesele daha düzenli bir çerçeveye kavuşturuldu. Bu yolla devletin temel dayanaklarından biri olan adalet anlayışı, kanunnameler aracılığıyla günlük idarenin de merkezine yerleştirilmiş oluyordu.

Kanuni devri aynı zamanda Osmanlı yüksek kültürünün en parlak dönemlerinden biriydi. Padişahın kendisi “Muhibbî” mahlasıyla şiirler yazıyor, saray ise dönemin önde gelen şair ve sanatçılarını himaye ediyordu. Bâkî ve Fuzûlî gibi büyük isimlerin eser verdiği bu yıllarda klasik Osmanlı edebiyatı en güçlü örneklerini ortaya koydu. Mimariye damgasını vuran isim ise Mimar Sinan’dı. 1530’ların sonunda hassa başmimarlığına getirilen Sinan, Şehzade Camii’nden Süleymaniye Külliyesi’ne uzanan eserleriyle Osmanlı başkentinin çehresini değiştirdi. Süleymaniye, medreseleri, imareti, darüşşifası ve diğer yapılarıyla devletin kudretini, azametini ve âlem tasavvurunu İstanbul’un siluetine taşıyan büyük bir külliyeydi.

Kanuni’nin Zigetvar Seferi (Zafername, 1578)

Son sefer, son nefes: Zigetvar

Kanuni Sultan Süleyman’ın uzun saltanatı bir sefer yolunda nihayete erdi. 1565’teki Malta kuşatmasının başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Habsburg sınırında yaşanan sorunlar da devam ediyordu. Yetmiş yaşını aşmış, nikris hastalığı sebebiyle yürümekte dahi zorlanan padişah, bütün bunlara rağmen 1566’da ordusunun başında son kez sefere çıkmaya karar verdi.

Zigetvar kuşatması haftalarca sürdü. Fakat padişahın sağlığı giderek kötüleşiyordu. Kalenin düşmesinden hemen önce, 6 Eylül’ü 7 Eylül 1566’ya bağlayan gece Sultan otağında ruhunu teslim etti. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa, kuşatma tamamlanmadan ölüm haberinin duyulmasının orduda karışıklığa yol açmasından endişe ederek padişahın vefatını gizledi. Kanuni Sultan Süleyman’ın naaşı tahnit edilirken iç organlarının Zigetvar’daki otağının bulunduğu yere defnedildiği rivayet edilir. Sefer ve dönüş yolculuğu boyunca padişah hayattaymış izleniminin korunmasına büyük özen gösterilmiş ve yeni hükümdar II. Selim orduya ulaşıncaya kadar ölüm haberi geniş biçimde açıklanmamıştır.

Dünya tarihinin en büyük hükümdarlarından olan Kanuni Sultan Süleyman’ın naaşı İstanbul’a getirilerek kendi adıyla yaptırdığı Süleymaniye Külliyesi’ndeki türbesine defnedildi. 1520’de genç bir şehzade olarak çıktığı tahtı, 1566’da Avrupa’nın içlerinde, ordusunun başında bıraktı. Ardında Belgrad’dan Bağdat’a, Budin’den Basra’ya uzanan büyük bir imparatorluk ile kanunnameleri, şiirleri, şehirleri ve anıt eserleriyle sonraki yüzyıllarda da “Kanuni” adıyla hatırlanacak güçlü bir miras kaldı.

Özgün

Malazgirt’le kurulan Anadolu medeniyeti

Düşünce Günlüğü

İsmiyle müsemmâ bir cami Ayasofya